روش ترکیبی متوالی تبیینی؛ راهنمای جامع پژوهش

روش ترکیبی متوالی تبیینی یکی از طرح‌های پرکاربرد در پژوهش‌های ترکیبی است. در این طرح، پژوهشگر نخست داده‌های کمی را گردآوری و تحلیل می‌کند و سپس با استفاده از مرحله کیفی، یافته‌های کمی را توضیح می‌دهد. به بیان ساده، عددها و الگوهای اولیه به دست می‌آیند و بعد مصاحبه‌ها و مشاهده‌ها کمک می‌کنند تا معلوم شود چرا آن الگوها شکل گرفته‌اند. این ترتیب، برخلاف طرح‌هایی است که همزمان کمی و کیفی را پیش می‌برند یا از کیفی به کمی می‌رسند.

اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، منطق اصلی این طرح بر تبیین استوار است. مرحله کمی تصویری از وضعیت ارائه می‌دهد. مرحله کیفی این تصویر را باز می‌کند و لایه‌های تجربه، معنا، زمینه و مکانیسم را نشان می‌دهد. به همین دلیل، این طرح برای پژوهشگرانی مناسب است که نمی‌خواهند به توصیف عددی بسنده کنند و در عین حال می‌خواهند نقطه شروع پژوهششان یک تصویر نسبتاً روشن از توزیع یا رابطه متغیرها باشد.

چه زمانی این طرح مناسب است

این طرح زمانی به کار می‌آید که پرسش پژوهش دو لایه دارد. لایه اول می‌پرسد چه چیزی، چه مقدار و با چه الگویی رخ می‌دهد. لایه دوم می‌پرسد چرا، چگونه و در چه شرایطی این الگو رخ می‌دهد. مثلاً پژوهشگری می‌خواهد بداند میزان استفاده از یک خدمات اجتماعی در میان گروه‌های مختلف چگونه است و سپس بفهمد چه تجربه‌هایی باعث شده برخی گروه‌ها کمتر یا بیشتر از آن خدمات استفاده کنند.

این طرح همچنین وقتی مناسب است که یافته‌های کمی غیرمنتظره یا مبهم باشند. ممکن است یک رابطه معنادار در داده‌های کمی دیده شود، اما تفسیر آن روشن نباشد. در چنین حالتی، مرحله کیفی به سراغ افراد یا موقعیت‌هایی می‌رود که می‌توانند این رابطه را توضیح دهند. نکته مهم این است که مرحله کیفی نباید تزئینی باشد. باید مستقیماً به یافته‌های کمی گره بخورد و برای توضیح آن‌ها طراحی شود.

ترتیب مراحل اجرا

اجرای این طرح چند گام مشخص دارد. نخست پرسش‌های پژوهش و منطق ترکیبی روشن می‌شود. پژوهشگر باید بداند کدام پرسش با روش کمی پاسخ می‌گیرد و کدام پرسش با روش کیفی. سپس مرحله کمی طراحی می‌شود. در این مرحله، جامعه، نمونه، ابزار و شیوه تحلیل کمی مشخص می‌شود.

پس از گردآوری و تحلیل داده‌های کمی، یک مرحله میانی شکل می‌گیرد. این مرحله را می‌توان پل ارتباطی نامید. در اینجا پژوهشگر یافته‌های کمی را مرور می‌کند و تصمیم می‌گیرد مرحله کیفی را بر چه چیزی متمرکز کند. مثلاً کدام گروه‌ها را انتخاب کند، چه پرسش‌هایی را در مصاحبه بگنجاند و چه مواردی را در نمونه‌گیری هدفمند در اولویت قرار دهد. این پل ارتباطی، نقطه قوت اصلی طرح تبیینی است. اگر حذف شود، دو مرحله به دو پژوهش جدا از هم تبدیل می‌شوند.

بعد از مرحله کیفی، نوبت به تحلیل و ادغام می‌رسد. در اینجا پژوهشگر یافته‌های کیفی را در کنار یافته‌های کمی می‌گذارد و نشان می‌دهد مرحله دوم چه چیزی به مرحله اول افزوده است. گزارش نهایی باید این پیوند را به روشنی نشان دهد، نه اینکه فقط دو بخش جداگانه را پشت سر هم بنویسد.

مرحله کمی چگونه طراحی می‌شود

در مرحله کمی، هدف اصلی تولید تصویری قابل اتکا از وضعیت است. ابزار رایج در این مرحله پرسشنامه است. پرسشنامه باید متغیرهای کلیدی را پوشش دهد و با پرسش‌های پژوهش هم‌راستا باشد. اگر پژوهش در حوزه اجتماعی یا سازمانی انجام می‌شود، ممکن است از داده‌های موجود، پرسشنامه محقق‌ساخته یا مقیاس‌های استاندارد استفاده شود.

تحلیل مرحله کمی معمولاً با آمار توصیفی آغاز می‌شود. میانگین، فراوانی، درصد و جدول‌های توافقی تصویر اولیه را می‌سازند. بسته به پرسش پژوهش، ممکن است آزمون‌های رابطه یا مقایسه گروه‌ها نیز به کار برود. نکته مهم این است که مرحله کمی نباید بیش از حد پیچیده شود. هدف این مرحله روشن کردن الگوهایی است که مرحله کیفی بتواند آن‌ها را توضیح دهد. اگر تحلیل کمی چنان فشرده شود که مسیر توضیح کیفی گم شود، منطق طرح تبیینی آسیب می‌بیند.

پل ارتباطی میان دو مرحله

این مرحله در بسیاری از گزارش‌های پژوهشی کم‌رنگ می‌شود، در حالی که اهمیت زیادی دارد. پژوهشگر پس از تحلیل کمی باید بنویسد چه یافته‌هایی نیاز به توضیح دارند. مثلاً یک تفاوت بین دو گروه، یک رابطه ضعیف اما معنادار، یک الگوی متناقض یا یک نتیجه خلاف انتظار. سپس مشخص کند چه افرادی می‌توانند درباره آن یافته توضیح دهند.

در همین مرحله، معیارهای انتخاب نمونه کیفی نیز تعیین می‌شود. ممکن است نمونه کیفی از میان افرادی انتخاب شود که در مرحله کمی نمره بالا یا پایین داشته‌اند. ممکن است از گروه‌هایی انتخاب شود که در تحلیل کمی تفاوت معناداری نشان داده‌اند. این انتخاب هدفمند، همان چیزی است که مرحله کیفی را به مرحله کمی متصل می‌کند.

مرحله کیفی چگونه اجرا می‌شود

در مرحله کیفی، ابزار اصلی معمولاً مصاحبه نیمه‌ساختاریافته است. مصاحبه باید بر یافته‌های کمی سوار شود، نه اینکه مستقل از آن پیش برود. پرسش‌های مصاحبه می‌توانند درباره تجربه افراد، دلایل انتخاب‌ها، موانع، باورها، فشارهای محیطی و شرایط زمینه‌ای باشند. اگر موضوع پژوهش حساس باشد، مصاحبه فردی اولویت دارد. اگر هدف بررسی هنجارهای جمعی یا تجربه مشترک باشد، گروه کانونی نیز می‌تواند مکمل باشد.

تحلیل داده‌های کیفی در این طرح معمولاً با تحلیل مضمون انجام می‌شود. پژوهشگر متن مصاحبه‌ها را کدگذاری می‌کند، کدها را در مقوله‌ها و سپس در تم‌های منسجم سازمان می‌دهد. نکته مهم این است که تحلیل کیفی باید به سمت توضیح یافته‌های کمی جهت‌دهی شود. یعنی پژوهشگر در کدگذاری و ساختن تم‌ها همواره از خود بپرسد این تم چه چیزی را درباره الگوی کمی روشن می‌کند. این جهت‌گیری، تحلیل را از یک توصیف آزاد و بی‌ارتباط با مرحله اول دور می‌کند.

ادغام یافته‌ها

ادغام در طرح متوالی تبیینی معمولاً در مرحله تفسیر و گزارش انجام می‌شود. یکی از شیوه‌های رایج، استفاده از جدول مشترک است. در یک ستون یافته‌های کمی قرار می‌گیرد و در ستون دیگر یافته‌های کیفی که آن را توضیح می‌دهند. سپس پژوهشگر در ستون سوم تفسیر ترکیبی را می‌نویسد. این جدول به خواننده نشان می‌دهد دو مرحله چگونه به هم وصل شده‌اند.

شیوه دیگر، نوشتن روایت تحلیلی است. در این روش، پژوهشگر هر یافته کمی مهم را می‌آورد و بلافاصله با شواهد کیفی توضیح می‌دهد که چرا چنین الگویی دیده شده است. این کار باعث می‌شود گزارش یکپارچه شود و خواننده احساس نکند با دو مقاله جدا روبه‌روست. ادغام خوب باید نشان دهد ارزش افزوده مرحله کیفی چیست. اگر مرحله کیفی فقط تکرار مرحله کمی با زبان دیگر باشد، طرح تبیینی به هدف خود نرسیده است.

کیفیت و اعتبار پژوهش

در بخش کمی، روایی و پایایی ابزار اهمیت دارد. پژوهشگر باید نشان دهد پرسشنامه چه اندازه همان مفهوم مورد نظر را می‌سنجد و نتایج تا چه حد تکرارپذیر است. در بخش کیفی، معیارها متفاوت‌اند. اعتبار، انتقال‌پذیری، اتکاپذیری و تأییدپذیری از جمله معیارهای رایج هستند. مستندسازی مسیر تحلیل، نگه‌داشتن دفتر بازتابنده، بازبینی توسط همکار و بررسی توسط مشارکت‌کنندگان از شیوه‌های تقویت کیفیت کیفی هستند.

در طرح ترکیبی، یک معیار دیگر نیز اضافه می‌شود و آن کیفیت ادغام است. پژوهشگر باید نشان دهد اتصال دو مرحله منطقی بوده و یافته‌های کیفی واقعاً از دل یافته‌های کمی برآمده‌اند. اگر مرحله کیفی بدون توجه به نتایج کمی طراحی شده باشد، حتی اگر تحلیل کیفی قوی باشد، طرح ترکیبی ضعیف ارزیابی می‌شود.

اشتباهات رایج

یکی از اشتباهات رایج، جدا نوشتن دو مرحله است. پژوهشگر بخش کمی را انجام می‌دهد، بعد بخش کیفی را شروع می‌کند، اما در گزارش هیچ پیوندی میان آن‌ها برقرار نمی‌کند. اشتباه دیگر، انتخاب نمونه کیفی بدون ارتباط با یافته‌های کمی است. در این حالت، مصاحبه‌شوندگان ممکن است افرادی باشند که به پرسش‌های کمی ربطی ندارند و در نتیجه قدرت تبیین کاهش می‌یابد.

اشتباه سوم، بزرگ کردن مرحله کمی و کوچک کردن مرحله کیفی است. اگر مرحله کیفی فقط چند مصاحبه کوتاه باشد و تحلیل عمیقی نداشته باشد، نمی‌تواند وظیفه تبیین را انجام دهد. اشتباه چهارم، تعمیم بیش از حد یافته‌های کیفی است. مرحله کیفی برای فهم و تبیین طراحی می‌شود، نه برای برآورد شیوع یا تعمیم آماری. پژوهشگر باید مرزهای هر نوع استنتاج را روشن نگه دارد.

یک مثال کاربردی

فرض کنید پژوهشگری می‌خواهد بررسی کند چرا برخی زنان شاغل در یک حرفه خدماتی از بیمه استفاده نمی‌کنند. در مرحله کمی، پرسشنامه نشان می‌دهد بین نوع محل فعالیت و پوشش بیمه رابطه وجود دارد. مثلاً افرادی که در فضاهای خانگی کار می‌کنند کمتر زیر پوشش بیمه هستند. این یافته کمی روشن است، اما توضیح نمی‌دهد چرا چنین رابطه‌ای شکل گرفته است.

در مرحله کیفی، پژوهشگر با افرادی مصاحبه می‌کند که در همان گروه‌ها قرار دارند. مصاحبه‌ها نشان می‌دهند موانع اداری، نبود قرارداد رسمی، نگرانی از هزینه، تجربه ناموفق در مراجعه به نهادهای بیمه‌ای و باور به موقتی بودن کار، در کنار هم باعث می‌شوند افراد بیمه را جدی نگیرند. مرحله کیفی در اینجا یافته کمی را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد رابطه آماری چگونه در تجربه روزمره ساخته می‌شود. گزارش نهایی نیز این دو را در یک روایت واحد به هم وصل می‌کند.

جمع‌بندی کوتاه

روش ترکیبی متوالی تبیینی وقتی خوب کار می‌کند که مرحله کمی و کیفی واقعاً به هم گره بخورند. مرحله کمی تصویر اولیه را می‌سازد. مرحله کیفی این تصویر را باز می‌کند و مکانیسم‌ها را نشان می‌دهد. موفقیت طرح به سه چیز بستگی دارد. طراحی درست پرسش‌ها، انتخاب هدفمند نمونه کیفی بر اساس یافته‌های کمی و ادغام شفاف در گزارش نهایی. اگر این سه مورد رعایت شود، پژوهش هم توصیف دارد و هم تبیین، و نتیجه آن برای خواننده علمی و کاربردی قابل استفاده‌تر خواهد بود.

کاربر عزیز برای نوشته های خود می توانید به صورت زیر به این منبع ارجاع بدهید. عزیزی مقدم.ا.(1405). عنوان مقاله یا نوشته . قابل دسترسی در https://rava20.ir

آدرس وب سایت
https://rava20.ir

آدرس کانال روبیکا
https://rubika.ir/rava20ir

آدرس کانال تلگرام
https://t.me/RAVA2020

آدرس کانال آموزشی آپارات
https://www.aparat.com/amoozeh20

آدرس وبلاگ
http://abazizi.parsiblog.com/

پرسشنامه نگرش به باروری و فرزندآوری (ATFC)

پرسشنامه  شایستگی دیجیتال بتین و همکاران (2023)

پرسشنامه استاندارد تبعیت از درمان بیماران مبتلا به  بیماری‌های مزمن

پرسشنامه استاندارد سنجش قدرت شخصی

پرسشنامه ساختار ادراک شده کلاس درس میگلی و همکاران (1988)