قوم‌نگاری نهادی دوروتی اسمیت

قوم‌نگاری نهادی روشی است که دوروتی اسمیت آن را برای مطالعه چگونگی سازمان‌یابی زندگی روزمره افراد از طریق نهادها و متون طراحی کرد. برخلاف قوم‌نگاری کلاسیک که یک مکان یا گروه را مطالعه می‌کند، قوم‌نگاری نهادی به دنبال کشف زنجیره‌ای از روابط است که تجربه محلی یک فرد را به نظام‌های اداری، قانونی و سیاسی گسترده‌تر متصل می‌کند. اگر می‌خواهید بدانید این روش چگونه کار می‌کند و چه تفاوتی با سایر رویکردهای کیفی دارد، ادامه این راهنما را بخوانید.

قوم‌نگاری نهادی چیست

قوم‌نگاری نهادی یک رویکرد پژوهشی است که زندگی روزمره را نقطه شروع تحلیل قرار می‌دهد. هدف آن، نشان دادن این موضوع است که چگونه تجربه‌های به‌ظاهر شخصی و محلی افراد، توسط نیروهایی سازمان‌دهی می‌شوند که فراتر از دنیای روزمره آن‌ها قرار دارند. این نیروها در قوم‌نگاری نهادی با مفهوم «روابط حاکم» شناخته می‌شوند.

دوروتی اسمیت این روش را در دهه‌های هفتاد و هشتاد میلادی و در واکنش به جامعه‌شناسی سنتی توسعه داد. او معتقد بود جامعه‌شناسی متعارف، دانش مردم عادی درباره زندگی خودشان را نادیده می‌گیرد و آن را به مفاهیم انتزاعی و دانشگاهی ترجمه می‌کند. قوم‌نگاری نهادی در مقابل، دانش مردم از زندگی روزمره‌شان را نه به عنوان داده خام، بلکه به عنوان نقطه شروع معتبر برای تحلیل اجتماعی به رسمیت می‌شناسد.

اسمیت این رویکرد را «جامعه‌شناسی برای مردم» نامید. یعنی جامعه‌شناسی‌ای که به جای خدمت به نظام اداری و بوروکراتیک، در خدمت خود مردم و فهم تجربه‌هایشان باشد.-30

مفاهیم کلیدی در قوم‌نگاری نهادی

پیش از ورود به مراحل اجرا، باید چهار مفهوم بنیادین را بشناسید که ستون فقرات این روش را تشکیل می‌دهند.

نخستین مفهوم، ایستار یا موضع‌گیری است. قوم‌نگاری نهادی همیشه از موضع افراد عادی و تجربه زیسته آن‌ها آغاز می‌شود، نه از منظر نهادها یا نظریه‌های انتزاعی. اسمیت تأکید می‌کند که افراد، «متخصصان زندگی خودشان» هستند. پژوهشگر به جای اینکه از بالا به تجربه آن‌ها نگاه کند، در کنار آن‌ها می‌ایستد و از همان نقطه شروع می‌کند.

دومین مفهوم، روابط حاکم است. این اصطلاح به شیوه‌هایی اشاره دارد که قدرت و کنترل اجتماعی از طریق آن اعمال می‌شود. روابط حاکم شامل قوانین، مقررات، رویه‌های اداری، گفتمان‌های تخصصی و متون رسمی است که رفتار افراد را در زندگی روزمره شکل می‌دهند. اسمیت تأکید می‌کند که این روابط، افراد را نه با زور آشکار، بلکه از طریق سازمان‌دهی ظریف فعالیت‌های روزمره‌شان اداره می‌کنند.

سومین مفهوم، متن است. در قوم‌نگاری نهادی، متن معنایی بسیار گسترده دارد. هر چیزی که حاوی پیامی قابل تکرار و بازتولید باشد، متن محسوب می‌شود. فرم‌ها، دستورالعمل‌ها، گزارش‌ها، ایمیل‌ها، تابلوهای اداری و حتی تصاویر و ویدیوها می‌توانند متن باشند. نقش متن در این روش، نقش «واسطه» است. متون، تجربه محلی افراد را به روابط نهادی گسترده‌تر متصل می‌کنند. اسمیت می‌گوید متون به خودی خود اهمیت ندارند، بلکه اهمیت آن‌ها در نحوه هماهنگ کردن اعمال مردم است.-30

چهارمین مفهوم، کار است. در قوم‌نگاری نهادی، کار به هر فعالیتی گفته می‌شود که انرژی، زمان و قصد مصرف می‌کند. این کار می‌تواند کار رسمی و شغلی باشد یا کارهای روزمره مانند مراقبت از کودک، پر کردن فرم یا انتظار در صف. پژوهشگر قوم‌نگاری نهادی به دنبال فهم این موضوع است که چگونه کار افراد در نهادهای مختلف هماهنگ می‌شود.

تفاوت قوم‌نگاری نهادی با قوم‌نگاری کلاسیک

بسیاری از دانشجویان این دو رویکرد را یکی می‌گیرند. تفاوت اصلی در واحد تحلیل است. قوم‌نگاری کلاسیک یک فرهنگ، گروه یا مکان مشخص را مطالعه می‌کند و پژوهشگر مدت‌ها در همان مکان حضور می‌یابد. قوم‌نگاری نهادی اما یک مکان را مطالعه نمی‌کند، بلکه یک رابطه را دنبال می‌کند. پژوهشگر از یک تجربه محلی شروع می‌کند و سپس ردپای آن تجربه را در متون، نهادها و روابط حاکم دنبال می‌کند.

این بدان معناست که قوم‌نگاری نهادی لزوماً نیازمند حضور طولانی‌مدت در یک میدان فیزیکی نیست. داده‌های آن می‌تواند از مصاحبه، تحلیل اسناد، مشاهده در چندین سایت مختلف و بررسی متون اداری به دست آید. تمرکز بر متون و روابط نهادی، آن را از قوم‌نگاری سنتی متمایز می‌کند.

مراحل اجرای قوم‌نگاری نهادی

فرایند قوم‌نگاری نهادی را می‌توان در چند گام اصلی خلاصه کرد. این گام‌ها خطی نیستند و پژوهشگر در طول کار میان آن‌ها رفت‌وآمد می‌کند.

گام اول، شناسایی مشکل از منظر افراد است. پژوهشگر از یک تجربه یا دغدغه محلی شروع می‌کند. این تجربه باید از زبان خود افراد بیان شود، نه از زبان نظریه یا سیاست‌گذاری. برای مثال، پژوهشگری ممکن است متوجه شود که مادران در یک مدرسه از روند ثبت‌نام فرزندانشان شکایت دارند. این شکایت، نقطه شروع پژوهش است.

گام دوم، تدوین پرسش پژوهش است. پرسش قوم‌نگاری نهادی معمولاً به این شکل است که «چگونه این تجربه محلی توسط روابط نهادی سازمان‌دهی می‌شود». پژوهشگر به جای پرسیدن «چرا این اتفاق می‌افتد»، می‌پرسد «این تجربه چگونه به وجود می‌آید و چه چیزی آن را ممکن می‌سازد».

گام سوم، گردآوری داده‌های مرتبط با کار و متن است. پژوهشگر مصاحبه‌هایی انجام می‌دهد تا بفهمد افراد چه کارهایی انجام می‌دهند و چه متونی در این کارها دخیل هستند. سپس به سراغ خود متون می‌رود. فرم‌ها، دستورالعمل‌ها، ایمیل‌ها و گزارش‌های اداری را جمع‌آوری و تحلیل می‌کند. هدف، کشف این موضوع است که متون چگونه کار افراد را هماهنگ می‌کنند.

گام چهارم، نقشه‌برداری از روابط است. پژوهشگر زنجیره‌ای از ارتباطات را ترسیم می‌کند که از تجربه محلی فرد شروع می‌شود و به نهادهای دورتر می‌رسد. این نقشه‌برداری می‌تواند به صورت کلامی، تصویری یا نوشتاری باشد. هدف، دیدن این موضوع است که چه کسی، چه کاری، با چه متنی، در چه زمانی انجام می‌دهد و این زنجیره چگونه تجربه فرد را شکل می‌دهد.

گام پنجم، تحلیل متون در سه سطح است. پژوهشگر متون را در سه لایه بررسی می‌کند. لایه اول، تحلیل نزدیک خود متن است. لایه دوم، دنبال کردن یک فرایند میان متون مختلف. لایه سوم، شناسایی گفتمان یا گفتمان‌هایی که متون را سازمان می‌دهند.

گام ششم، نگارش گزارش است. گزارش قوم‌نگاری نهادی باید نشان دهد که تجربه محلی افراد چگونه از طریق زنجیره‌ای از متون و روابط نهادی تولید می‌شود. این گزارش باید برای افراد عادی قابل فهم باشد و به آن‌ها کمک کند تا موقعیت خود را در نظام گسترده‌تر ببینند.

معیارهای کیفیت در قوم‌نگاری نهادی

قوم‌نگاری نهادی معیارهای کمی را رد می‌کند و بر کیفیت تحلیلی و توان تغییر اجتماعی تأکید دارد.

یکی از معیارهای اصلی، وفاداری به موضع افراد است. تحلیل باید از تجربه و زبان افراد شروع شود و در طول پژوهش به آن وفادار بماند. اگر تحلیل به زبان انتزاعی و دانشگاهی منحرف شود، از روح قوم‌نگاری نهادی فاصله گرفته است.

معیار دیگر، انسجام زنجیره تحلیلی است. پژوهشگر باید بتواند به طور شفاف نشان دهد که چگونه از یک تجربه محلی به یک رابطه نهادی گسترده رسیده است. هر حلقه از این زنجیره باید مستند و قابل ردیابی باشد.

ردیابی حسابرسی نیز اهمیت دارد. مستندسازی کامل مسیر تحلیل از مصاحبه‌ها تا تحلیل متون و نقشه‌برداری، به خواننده امکان می‌دهد منطق پژوهش را دنبال کند.

بازتابندگی موقعیت پژوهشگر نیز ضروری است. قوم‌نگاری نهادی ریشه در جامعه‌شناسی فمینیستی دارد و به نقش پژوهشگر در تولید دانش حساس است. پژوهشگر باید موقعیت خود را نسبت به موضوع و نهادهای مورد مطالعه آشکار کند.

معیار نهایی، توان توانمندسازی است. پژوهش اسمیت و پیروانش اغلب با هدف حمایت از گروه‌های حاشیه‌ای انجام می‌شود. یافته‌ها باید به گونه‌ای ارائه شوند که افراد بتوانند موقعیت خود را بهتر درک کنند و برای تغییر آن تلاش کنند.

اشتباهات رایج در قوم‌نگاری نهادی

یکی از خطاهای رایج، تمرکز صرف بر مصاحبه و غفلت از متون است. قوم‌نگاری نهادی بدون تحلیل متون، بخش بزرگی از قدرت تحلیلی خود را از دست می‌دهد. متون، حلقه اتصال تجربه محلی به نهاد هستند و باید در کانون توجه قرار گیرند.

خطای دیگر، شروع از نظریه به جای تجربه است. پژوهشگر نباید با یک چارچوب نظری آماده وارد میدان شود و داده‌ها را در آن قالب بریزد. نقطه شروع همیشه باید تجربه و زبان افراد باشد.

سطحی ماندن در توصیف نیز خطای مهمی است. قوم‌نگاری نهادی به توصیف تجربه بسنده نمی‌کند. باید نشان دهد که این تجربه چگونه تولید می‌شود و چه روابطی آن را ممکن می‌سازند.

نادیده گرفتن نقش خود پژوهشگر از دیگر خطاهاست. اسمیت تأکید می‌کند که پژوهشگر نیز بخشی از روابط حاکم است و باید این موقعیت را در تحلیل خود لحاظ کند.

پرسش‌های متداول درباره قوم‌نگاری نهادی

آیا قوم‌نگاری نهادی فقط برای مطالعات فمینیستی مناسب است؟ خیر. اگرچه ریشه در جامعه‌شناسی فمینیستی دارد، امروز در حوزه‌های سلامت، آموزش، حقوق، مدیریت و رفاه اجتماعی نیز به کار می‌رود. هر جا که رابطه بین تجربه فردی و نظام نهادی مهم باشد، این روش می‌تواند مفید باشد.

آیا قوم‌نگاری نهادی به حضور طولانی در میدان نیاز دارد؟ نه لزوماً. برخلاف قوم‌نگاری کلاسیک، تمرکز این روش بر دنبال کردن روابط و متون است، نه اقامت طولانی در یک مکان. داده‌ها می‌توانند از مصاحبه، اسناد و مشاهده در چندین سایت جمع‌آوری شوند.

تفاوت قوم‌نگاری نهادی با تحلیل گفتمان چیست؟ هر دو به متون و زبان توجه دارند. اما قوم‌نگاری نهادی متن را در ارتباط با کار و تجربه افراد تحلیل می‌کند، در حالی که تحلیل گفتمان بیشتر بر ساختارهای زبانی و ایدئولوژیک متمرکز است.

آیا می‌توان از نرم‌افزار استفاده کرد؟ بله. نرم‌افزارهایی مانند MAXQDA و NVivo در سازمان‌دهی داده‌ها و کدگذاری کمک می‌کنند. اما نقشه‌برداری روابط و تحلیل زنجیره نهادی، کار تحلیلی پژوهشگر است.

جمع‌بندی

قوم‌نگاری نهادی روشی است که از تجربه روزمره افراد شروع می‌کند و ردپای آن تجربه را در متون، نهادها و روابط حاکم دنبال می‌کند. چهار مفهوم موضع‌گیری، روابط حاکم، متن و کار، ستون‌های اصلی این روش هستند. اگر این مسیر را با وفاداری به زبان افراد و دقت در تحلیل متون طی کنید، به فهمی از سازوکارهای نهادی دست می‌یابید که به سادگی از طریق سایر روش‌ها قابل دستیابی نیست.

اگر این مقاله برای شما مفید بود، آن را با همکاران و دانشجویان خود به اشتراک بگذارید. همچنین در بخش نظرات بنویسید که در پژوهش خود با کدام چالش در تحلیل روابط نهادی مواجه شده‌اید.

کاربر عزیز، برای نوشته‌های خود می‌توانید به صورت زیر به این منبع ارجاع بدهید.

عزیزی مقدم.ا.(1405). قوم‌نگاری نهادی دوروتی اسمیت | راهنمای جامع ۱۴۰۴. قابل دسترسی در https://rava20.ir

آدرس وب سایت : https://rava20.ir
آدرس کانال روبیکا : https://rubika.ir/rava20ir
آدرس کانال تلگرام : https://t.me/RAVA2020
آدرس کانال آموزشی آپارات : https://www.aparat.com/amoozeh20
آدرس وبلاگ : http://abazizi.parsiblog.com

پرسشنامه رهبری مدرسه ( ونبلایرز و دیووس ۲۰۱۶)

خلاصه کتاب باشگاه پنج صبحی ها | راز موفقیت رابین شارما با فرمول ۲۰/۲۰/۲۰

در طراحی و تدوین پرسشنامه رعایت چه نکاتی ضروری است.

پرسشنامه نگرش به باروری و فرزندآوری (ATFC)

پرسشنامه سرسختی ذهنی (روانی)  (MTQ48) پیتر کلاف و همکاران (1982)