پرسشنامه نگرش‌های تنوع عصبی (NDAQ ) – ریچل کی. شاک و همکاران (2024) – برای اولین بار به زبان فارسی Neurodiversity Attitudes Questionnaire – NDAQ) (Rachel K. Schuck et al, 2024)
پرسشنامه نگرش‌های تنوع عصبی (NDAQ) ابزاری است که ریچل کی. شاک و همکارانش در سال ۲۰۲۴ برای سنجش نگرش افراد نسبت به مفهوم کلی تنوع عصبی طراحی و اعتبارسنجی اولیه کردند. این ابزار برخلاف مقیاس‌های پیشین که عمدتاً بر اوتیسم متمرکز بودند، نگرش را نسبت به طیف گسترده‌ای از تفاوت‌های عصبی رشدی از جمله اوتیسم، ADHD، ناتوانی ذهنی و نارساخوانی می‌سنجد. نسخه نهایی NDAQ شامل ۲۸ سؤال و پنج مؤلفه است و برای اولین بار توسط وب‌سایت علمی پژوهشی روا20 به زبان فارسی ترجمه و منتشر شده است. در ادامه، ساختار، مؤلفه‌ها، ویژگی‌های روان‌سنجی و کاربردهای این پرسشنامه را با جزئیات بررسی می‌کنیم.
تنوع عصبی چیست و چرا نگرش نسبت به آن اهمیت دارد
تنوع عصبی به این ایده اشاره دارد که تفاوت‌های مغزی و شناختی انسان‌ها بخشی ارزشمند از تنوع انسانی هستند و نباید صرفاً به‌عنوان نقص یا بیماری نگریسته شوند. این تفاوت‌ها شامل اوتیسم، اختلال کم‌توجهی و بیش‌فعالی، ناتوانی ذهنی، نارساخوانی و سایر شرایط عصبی رشدی می‌شود.-6
نگرش به تنوع عصبی مجموعه‌ای از باورها، احساسات و تمایلات رفتاری فرد نسبت به این دیدگاه است. این نگرش تعیین می‌کند که فرد تا چه حد تفاوت‌های عصبی را می‌پذیرد، آن‌ها را ارزشمند می‌داند و از اقداماتی مانند تطبیق محیط و پذیرش شیوه‌های ارتباطی متفاوت حمایت می‌کند. نگرش منفی می‌تواند بر تعاملات روزمره، کیفیت خدمات حرفه‌ای در آموزش و درمان، میزان انگ اجتماعی و حتی تصمیم‌گیری‌های سیاست‌گذاری اثر بگذارد. به همین دلیل، وجود ابزاری معتبر برای سنجش این نگرش، پیش‌نیاز شناسایی نگرش‌های منفی و طراحی مداخلات آموزشی است.-6
پیش از NDAQ، ابزارهای موجود یا صرفاً بر اوتیسم متمرکز بودند یا نگرش به تنوع عصبی را به‌عنوان یک سازه منسجم اندازه نمی‌گرفتند. NDAQ نخستین ابزاری است که به‌طور اختصاصی برای سنجش نگرش به مفهوم عام تنوع عصبی طراحی شده است.-6
فرایند طراحی و تدوین پرسشنامه NDAQ
طراحی NDAQ یک فرایند چندمرحله‌ای را طی کرده است. نسخه اولیه شامل ۳۱ سؤال بود. این سؤالات بر اساس بازبینی متخصصان، مصاحبه‌های شناختی با افراد دارای تنوع عصبی و ارزیابی نظام‌مند فرایند پاسخ‌دهی اصلاح شدند و تعداد آن‌ها به ۲۹ سؤال رسید.-6
در مرحله تحلیل پایلوت، یک سؤال (سؤال شماره ۱۳) به دلیل عملکرد نامناسب در ساختار عاملی حذف شد. نسخه نهایی تحلیل‌شده دارای ۲۸ سؤال است. تحلیل پایلوت با ۳۵۱ شرکت‌کننده که بیشتر در ایالات متحده زندگی می‌کردند و در حرفه‌های کمک‌رسان (پزشکی، آموزش، توان‌بخشی و مشاوره) شاغل بودند یا قصد ورود به این حرفه‌ها را داشتند، نشان داد که NDAQ از روایی سازه برخوردار است و ساختار پنج‌عاملی آن برازش مناسبی دارد.-6
تیم طراحی NDAQ ترکیبی از انواع عصبی بود. این نکته اهمیت دارد زیرا تضمین می‌کند که phrasing سؤالات و محتوای آن‌ها از منظر افراد دارای تنوع عصبی نیز بررسی شده باشد.-37
پنج مؤلفه NDAQ؛ هر مؤلفه چه چیزی را می‌سنجد
تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که ۲۸ سؤال NDAQ بر روی پنج عامل بار می‌شوند. هر عامل جنبه متفاوتی از نگرش به تنوع عصبی را پوشش می‌دهد.
مؤلفه اول، تنوع و شمول (Diversity & Inclusion)، نگرش فرد نسبت به ارزشمند بودن تنوع عصبی و حق مشارکت افراد دارای تفاوت عصبی در محیط‌های آموزشی و شغلی را می‌سنجد. سؤالاتی درباره دسترسی به تطبیق‌های محیطی و حق حضور در کلاس‌های آموزش عمومی در این مؤلفه قرار می‌گیرند.-7
مؤلفه دوم، سازگاری یا جا افتادن (Fitting In)، باور فرد به لزوم همسان‌سازی افراد دارای تنوع عصبی با استانداردهای عصبیtypical را اندازه می‌گیرد. سؤالاتی مانند این که افراد دارای تنوع عصبی باید مهارت‌های اجتماعی را برای جا افتادن بیاموزند، در این عامل بار شده‌اند.-7
مؤلفه سوم، تعاملات بین نوع عصبی (Cross-Neurotype Interactions)، تمایل و راحتی فرد در تعامل با افراد دارای تنوع عصبی در contexts مختلف اجتماعی و شغلی را می‌سنجد. دوست شدن، پذیرش سرپرستی و حتی رابطه عاطفی با فرد دارای تنوع عصبی در این مؤلفه جای می‌گیرند.-7
مؤلفه چهارم، مدل پزشکی (Medical Model)، نگرش فرد به ماهیت تفاوت عصبی به‌عنوان نقص یا عیب ذاتی را می‌سنجد. موافقت با عباراتی مانند وجود نقص ذاتی در مغز افراد دارای تنوع عصبی، نشان‌دهنده نگرش مبتنی بر مدل پزشکی است.-7
مؤلفه پنجم، شنیدن و تأمل (Listening & Reflecting)، به آمادگی فرد برای گوش دادن به تجربیات افراد دارای تنوع عصبی و بازاندیشی در باورهای خود اشاره دارد. این مؤلفه کمتر از سایرین در پژوهش‌های اولیه گزارش شده اما بخش مهمی از نگرش سازنده را تشکیل می‌دهد.
ویژگی‌های روان‌سنجی NDAQ در نسخه اصلی
اعتبار درونی کل مقیاس NDAQ بسیار خوب گزارش شده است. ضریب امگا برای کل مقیاس ۰٫۸۸ به‌دست آمده است. در سطح مؤلفه‌ها، بیشتر عوامل اعتبار قابل قبولی دارند. مؤلفه تنوع و شمول ضریب ۰٫۷۰ دارد. مؤلفه سازگاری یا جا افتادن پایین‌ترین ضریب را با ۰٫۶۱ نشان می‌دهد که نشان‌دهنده نیاز به احتیاط در تفسیر نمرات این خرده‌مقیاس است.-7
روایی همگرا نیز در پژوهش اصلی بررسی شده است. نمرات NDAQ با مقیاس‌هایی که نگرش به اوتیسم و تنوع را می‌سنجند، همبستگی معناداری نشان داده‌اند. شرکت‌کنندگان درک خوبی از سؤالات داشته‌اند و فرایند پاسخ‌دهی آن‌ها به‌طور نظام‌مند ارزیابی شده است.-6
با این حال، خود تیم شاک تأکید کرده‌اند که NDAQ در مرحله اعتبارسنجی اولیه قرار دارد و پژوهش‌های بیشتری برای تأیید ساختار عاملی در نمونه‌های متنوع‌تر و فرهنگ‌های مختلف لازم است. این نکته برای پژوهشگرانی که قصد استفاده از نسخه فارسی را دارند، اهمیت دارد.-6
چرا نسخه فارسی NDAQ اهمیت دارد
ترجمه و انطباق فرهنگی NDAQ به فارسی، دسترسی پژوهشگران ایرانی به ابزاری معتبر برای سنجش نگرش به تنوع عصبی را فراهم می‌کند. تا پیش از این، پژوهش‌های داخلی در حوزه تنوع عصبی عمدتاً از منظر روان‌شناسی و پزشکی به شرایطی مانند اوتیسم و ADHD پرداخته‌اند و کمتر به سنجش نگرش عمومی یا حرفه‌ای نسبت به خودِ مفهوم تنوع عصبی توجه شده است.-27
نسخه فارسی NDAQ این امکان را به وجود می‌آورد که نگرش معلمان، پزشکان، روان‌درمانگران، دانشجویان و متخصصان توان‌بخشی نسبت به تنوع عصبی سنجیده شود. نتیجه این سنجش می‌تواند مبنای طراحی برنامه‌های آموزشی و مداخلاتی باشد که هدفشان کاهش نگرش‌های منفی و بهبود کیفیت خدمات برای افراد دارای تنوع عصبی است. ترجمه این پرسشنامه توسط روا20 به نشانی rava20.ir انجام شده و در دسترس پژوهشگران فارسی‌زبان قرار گرفته است.
کاربردهای عملی پرسشنامه NDAQ
NDAQ در درجه اول برای استفاده در پژوهش طراحی شده است، اما کاربردهای عملی نیز دارد. در محیط‌های آموزشی، می‌توان نگرش معلمان و کارکنان مدرسه را نسبت به دانش‌آموزان دارای تنوع عصبی سنجید و بر اساس آن نیازهای آموزشی را شناسایی کرد. در محیط‌های درمانی، نگرش پزشکان و درمانگران می‌تواند بر نحوه تعامل آن‌ها با مراجعان دارای تنوع عصبی اثر بگذارد.
در سازمان‌ها و محیط‌های شغلی، NDAQ می‌تواند برای ارزیابی آمادگی سازمان برای پذیرش کارکنان دارای تنوع عصبی و طراحی برنامه‌های شمول مورد استفاده قرار گیرد. همچنین در پژوهش‌های مداخله‌ای، NDAQ به‌عنوان ابزار پیش‌آزمون و پس‌آزمون برای سنجش اثربخشی برنامه‌های آموزشی مرتبط با تنوع عصبی قابل استفاده است.
نکته مهم این است که NDAQ یک ابزار خودگزارشی است و نمرات آن بازتاب نگرش ابرازشده فرد است، نه لزوماً رفتار واقعی او. تفسیر نمرات باید با احتیاط و در کنار سایر داده‌ها انجام شود.
محدودیت‌ها و ملاحظات استفاده از NDAQ
مانند هر ابزار روان‌سنجی، NDAQ محدودیت‌هایی دارد. نمونه اولیه اعتبارسنجی عمدتاً از افراد شاغل یا در حال آموزش در حرفه‌های کمک‌رسان و بیشتر از ایالات متحده تشکیل شده بود. تعمیم نتایج به جمعیت‌های دیگر، مانند افراد خارج از حرفه‌های کمک‌رسان یا فرهنگ‌های غیرغربی، نیازمند احتیاط است.
مؤلفه سازگاری یا جا افتادن اعتبار درونی پایین‌تری دارد و تفسیر نمرات آن باید با دقت بیشتری انجام شود. همچنین، ساختار پنج‌عاملی NDAQ در یک مطالعه اخیر در آفریقای جنوبی تکرار نشده است. این یافته نشان می‌دهد که ساختار عاملی ابزار ممکن است تحت تأثیر بافت فرهنگی قرار گیرد و نسخه فارسی نیز نیازمند بررسی ساختار عاملی در نمونه ایرانی است.-38
پژوهشگرانی که از نسخه فارسی NDAQ استفاده می‌کنند، بهتر است پیش از کاربرد اصلی، ویژگی‌های روان‌سنجی آن را در نمونه هدف خود بررسی کنند. گزارش اعتبار و روایی نسخه فارسی در مقالات علمی می‌تواند به غنی‌تر شدن شواهد مربوط به این ابزار کمک کند.
جمع‌بندی
پرسشنامه NDAQ شاک و همکاران ۲۰۲۴ نخستین ابزار اختصاصی برای سنجش نگرش به مفهوم عام تنوع عصبی است. نسخه نهایی آن ۲۸ سؤال و پنج مؤلفه دارد و اعتبار درونی کل مقیاس بسیار خوب گزارش شده است. این ابزار برای پژوهش در حوزه آموزش، سلامت، سازمان‌ها و مداخلات آموزشی کاربرد دارد. نسخه فارسی آن توسط روا20 ترجمه و منتشر شده و بستری برای پژوهش‌های فارسی‌زبان در این حوزه فراهم کرده است. با این حال، NDAQ هنوز در مرحله اعتبارسنجی اولیه است و پژوهش‌های بیشتر، به‌ویژه در بافت‌های فرهنگی مختلف، برای تثبیت ساختار و ویژگی‌های روان‌سنجی آن ضروری است.
کاربر عزیز برای نوشته‌های خود می‌توانید به صورت زیر به این منبع ارجاع بدهید.
عزیزی مقدم.ا.(1405). پرسشنامه نگرش‌های تنوع عصبی (NDAQ) شاک و همکاران ۲۰۲۴؛ راهنمای کامل و نسخه فارسی. قابل دسترسی در https://rava20.ir
آدرس وب سایت: https://rava20.ir
آدرس کانال روبیکا: https://rubika.ir/rava20ir
آدرس کانال تلگرام: https://t.me/RAVA2020
آدرس کانال آموزشی آپارات: https://www.aparat.com/amoozeh20
آدرس وبلاگ من: http://abazizi.parsiblog.com/