پدیدارنگاری مارتون | راهنمای جامع روش‌شناسی کیفی

پدیدارنگاری (Phenomenography) رویکردی پژوهشی است که فرنس مارتون و همکارانش در دهه ۱۹۷۰ در دانشگاه گوتنبرگ سوئد برای مطالعه تفاوت‌های کیفی در شیوه‌های تجربه، درک و مفهوم‌سازی یک پدیده توسط افراد توسعه دادند. برخلاف پدیدارشناسی که به دنبال کشف «ماهیت» یک پدیده است، پدیدارنگاری می‌پرسد: «افراد مختلف، یک پدیده واحد را چگونه تجربه و درک می‌کنند؟»

اگر دانشجوی تحصیلات تکمیلی هستید و می‌خواهید تنوع درک‌ها و برداشت‌های مشارکت‌کنندگان از یک مفهوم یا پدیده آموزشی را نظام‌مند توصیف کنید، این راهنما دقیقاً برای شماست. در ادامه، خاستگاه، مفاهیم محوری، مراحل تحلیل، معیارهای کیفیت و تمایز آن از پدیدارشناسی را با نگاهی استادانه بررسی می‌کنم.

---

پدیدارنگاری چیست و چگونه شکل گرفت؟

پدیدارنگاری نخستین بار در سال ۱۹۷۹ در دانشگاه گوتنبرگ سوئد توسط فرنس مارتون به کار برده شد. مارتون و همکارانش در مطالعات خود درباره یادگیری دانشجویان، به الگویی تکرارشونده برخوردند: دانشجویان یک متن یا مفهوم واحد را به شیوه‌های کیفیتاً متفاوت درک می‌کردند.-3

این مشاهده، بنیان پدیدارنگاری شد. هدف این رویکرد، توصیف تفاوت‌های کیفی در شیوه‌های تجربه و درک یک پدیده است، نه تبیین علت این تفاوت‌ها. پدیدارنگاری به دنبال طبقه‌بندی افراد یا قضاوت درباره درست و غلط بودن درک آن‌ها نیست؛ هدف، نظم بخشیدن به اشکال مختلف افکار و ذهنیت‌ها درباره یک پدیده است.-3

---

تفاوت بنیادین پدیدارنگاری با پدیدارشناسی

بسیاری از دانشجویان این دو رویکرد را یکی می‌گیرند، در حالی که اهداف و نتایج آن‌ها متفاوت است.-3

ویژگی	پدیدارشناسی (Phenomenology)	پدیدارنگاری (Phenomenography)
پرسش محوری	ماهیت و ذات پدیده چیست؟	افراد پدیده را چگونه تجربه و درک می‌کنند؟
تمرکز	شباهت‌ها در تجربه	تفاوت‌های کیفی در تجربه
واحد تحلیل	تجربه زیسته فرد	مفهوم (Conception) یا شیوه درک
خروجی	توصیف ماهیت تجربه	طبقات توصیفی و فضای نتیجه

به بیان مارتون، پدیدارشناسی به دنبال ذات پدیده است، در حالی که پدیدارنگاری به چگونگی تجربه، درک و مفهوم‌سازی پدیده توجه دارد.-3

---

مفاهیم کلیدی در پدیدارنگاری مارتون

۱. مفهوم (Conception)

«مفهوم» واحد تحلیل در پدیدارنگاری است و به شیوه تجربه یا درک یک پدیده اشاره دارد. مارتون مفهوم را چنین توصیف می‌کند: «تمایز قائل شدن چیزی از بافت آن، مرتبط کردن آن با بافتی دیگر، تشخیص اجزای آن و ارتباط دادن آن‌ها با یکدیگر و با کل».-8

مفاهیم مستقیماً قابل مشاهده نیستند؛ آن‌ها تلویحی و مفروض باقی می‌مانند و از طریق طبقات توصیفی بازنمایی می‌شوند.-8

۲. طبقات توصیفی (Categories of Description)

طبقات توصیفی، ابزارهایی برای توصیف مفاهیم هستند. هر طبقه، یک شیوه کیفی متمایز از درک پدیده را بازنمایی می‌کند. مارتون و بوث تأکید می‌کنند که طبقات توصیفی باید سه معیار را برآورده کنند:-8

• ارتباط منطقی: طبقات باید با یکدیگر رابطه منطقی داشته باشند.
• صرفه‌جویی: حداقل تعداد طبقاتی که به‌طور کامل تنوع را توصیف کنند.
• سلسله‌مراتب: طبقات اغلب در سطوح مختلف پیچیدگی سازمان می‌یابند.-8

۳. فضای نتیجه (Outcome Space)

مجموعه طبقات توصیفی که با هم تنوع کیفی درک یک پدیده را بازنمایی می‌کنند، فضای نتیجه نامیده می‌شود. فضای نتیجه را می‌توان به «نقشه یک قلمرو» تشبیه کرد که نشان می‌دهد افراد چگونه یک پدیده خاص را مفهوم‌سازی می‌کنند.-28-29

روابط میان طبقات در فضای نتیجه معمولاً سلسله‌مراتبی است: برخی شیوه‌های درک، جامع‌تر و پیشرفته‌تر از بقیه هستند و جنبه‌های بیشتری از پدیده را همزمان در بر می‌گیرند.-28

---

مراحل تحلیل داده در پدیدارنگاری

پدیدارنگاری یک رویه تحلیلی خطی و مکانیکی نیست، اما پژوهشگران معمولاً از مجموعه‌ای از گام‌های منظم پیروی می‌کنند.

گام اول: غوطه‌وری در داده‌ها

متن مصاحبه‌ها را چندین بار بخوانید تا با کل داده‌ها و تنوع موجود در آن‌ها مأنوس شوید. هدف، درک کلی از شیوه‌های مختلف درک پدیده است.

گام دوم: شناسایی عبارات مرتبط

عباراتی را که مستقیماً به تجربه یا درک پدیده مورد نظر مربوط هستند، استخراج کنید. این عبارات، واحدهای اولیه تحلیل شما هستند.

گام سوم: تدوین مفاهیم اولیه

برای هر عبارت، معنای نهفته آن را در زبان تحلیلی صورت‌بندی کنید. این مرحله، از سطح توصیف صرف فراتر می‌رود و به مفهوم‌سازی نزدیک می‌شود.

گام چهارم: خوشه‌بندی و شکل‌دهی طبقات توصیفی

مفاهیم اولیه را بر اساس شباهت معنایی دسته‌بندی کنید. هر خوشه باید درونی همگن و بیرونی متمایز باشد. در این مرحله، طبقات توصیفی اولیه شکل می‌گیرند.

گام پنجم: بازبینی و پالایش طبقات

طبقات را با داده‌های خام مقایسه کنید تا از وفاداری آن‌ها به داده‌ها مطمئن شوید. آیا طبقات، تنوع موجود در داده‌ها را به‌طور کامل پوشش می‌دهند؟ آیا طبقاتی هستند که همپوشانی دارند و باید ادغام شوند؟

گام ششم: ساخت فضای نتیجه

طبقات نهایی را در یک ساختار منطقی و سلسله‌مراتبی سازمان دهید. فضای نتیجه باید نشان دهد که طبقات چگونه با یکدیگر مرتبط هستند و کدام شیوه‌های درک، جامع‌تر یا محدودترند.

---

معیارهای کیفیت در پدیدارنگاری

پدیدارنگاری معیارهای کمی مانند روایی و پایایی را رد نمی‌کند، اما بر معیارهای کیفی مخصوص خود تأکید دارد.

• وفاداری به داده‌ها (Fit): آیا طبقات توصیفی واقعاً از داده‌ها برخاسته‌اند یا بر آن‌ها تحمیل شده‌اند؟
• ارتباط منطقی (Logical Relationship): آیا روابط میان طبقات در فضای نتیجه، منطقی و قابل دفاع است؟
• صرفه‌جویی (Parsimony): آیا طبقات، حداقل تعداد لازم برای توصیف کامل تنوع هستند؟
• شفافیت رویه (Procedural Transparency): آیا مسیر تحلیل، از داده خام تا فضای نتیجه، به‌طور شفاف مستند شده است (ردیابی حسابرسی)؟
• بازتابندگی (Reflexivity): آیا پژوهشگر نقش پیش‌فهم‌های خود را در شکل‌دهی طبقات آشکار کرده است؟

---

اشتباهات رایج دانشجویان در پدیدارنگاری

• اشتباه گرفتن با پدیدارشناسی: استفاده از مراحل کولایزی یا جیورجی در پژوهش پدیدارنگاری.
• طبقه‌بندی افراد به‌جای درک‌ها: پدیدارنگاری به دنبال طبقه‌بندی شیوه‌های درک است، نه شخصیت یا توانایی افراد.-3
• تحمیل طبقات از پیش تعیین‌شده: طبقات باید از داده‌ها ظهور کنند، نه اینکه از نظریه‌ها یا پیش‌فرض‌های پژوهشگر گرفته شوند.-28
• نادیده‌گرفتن سلسله‌مراتب: فضای نتیجه بدون ساختار سلسله‌مراتبی، توصیف ناقصی از تنوع ارائه می‌دهد.
• عدم شفافیت در خوشه‌بندی: مشخص نکردن اینکه چگونه از مفاهیم اولیه به طبقات توصیفی رسیده‌اید.

---

پرسش‌های متداول درباره پدیدارنگاری

آیا پدیدارنگاری یک روش مستقل است یا زیرمجموعه پدیدارشناسی؟
پدیدارنگاری یک رویکرد پژوهشی مستقل با اهداف، روش و نتایج متمایز است. اگرچه هر دو به تجربه انسانی می‌پردازند، پدیدارشناسی به دنبال ذات پدیده و پدیدارنگاری به دنبال تنوع درک‌هاست.-3

چند مشارکت‌کننده برای پدیدارنگاری لازم است؟
پاسخ قطعی وجود ندارد. از آنجا که هدف، کشف تنوع کیفی است، نمونه باید به‌قدری متنوع باشد که همه شیوه‌های اصلی درک را پوشش دهد. معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ مشارکت‌کننده در مطالعات پدیدارنگاری رایج است.

آیا می‌توان از نرم‌افزار استفاده کرد؟
بله. نرم‌افزارهایی مانند MAXQDA یا NVivo در سازمان‌دهی داده‌ها و کدگذاری کمک می‌کنند. اما شکل‌دهی طبقات توصیفی و ساخت فضای نتیجه، کار تفسیری پژوهشگر است.

آیا پدیدارنگاری برای همه حوزه‌ها مناسب است؟
پدیدارنگاری به‌ویژه در آموزش و یادگیری، کتابداری و اطلاع‌رسانی، و سلامت کاربرد گسترده دارد. هر جا که تنوع درک افراد از یک مفهوم یا پدیده مهم باشد، پدیدارنگاری گزینه مناسبی است.-28

---

جمع‌بندی: آنچه یک استاد راهنما از شما انتظار دارد

اگر دانشجوی من باشید و بخواهید با پدیدارنگاری کار کنید، از شما می‌خواهم این پنج اصل را در ذهن داشته باشید:

۱. به دنبال تفاوت‌ها باشید، نه شباهت‌ها. پدیدارنگاری با تنوع درک‌ها سروکار دارد.

۲. طبقات را از داده‌ها ظهور دهید. پیش‌فرض‌ها را کنار بگذارید و اجازه دهید داده‌ها حرف بزنند.

۳. فضای نتیجه را جدی بگیرید. طبقات بدون ساختار منطقی، تحلیل ناقصی هستند.

۴. وفاداری به داده را مستند کنید. هر طبقه باید ریشه در نقل‌قول‌ها یا عبارات مشخصی داشته باشد.

۵. از تقلید کورکورانه از پدیدارشناسی بپرهیزید. پدیدارنگاری ابزارها و منطق تحلیلی خود را دارد.

پدیدارنگاری نظام‌مند، مقایسه‌ای و عمیقاً زمینه‌مند است. این رویکرد از شما می‌خواهد که به تنوع حساس باشید، از تعمیم‌های شتاب‌زده بپرهیزید و نقشه‌ای از شیوه‌های درک پدیده ترسیم کنید.

اگر این مقاله برای شما مفید بود، آن را با همکاران و دانشجویان خود به اشتراک بگذارید. همچنین در بخش نظرات بنویسید: شما در پژوهش خود با کدام چالش در شکل‌دهی طبقات توصیفی مواجه شده‌اید؟

---

کاربر عزیز، برای نوشته‌های خود می‌توانید به صورت زیر به این منبع ارجاع بدهید:

عزیزی مقدم.ا.(1405). پدیدارنگاری مارتون | راهنمای جامع روش‌شناسی کیفی ۱۴۰۴. قابل دسترسی در https://rava20.ir

---

ارتباط با ما

• 🌐 وب سایت: https://rava20.ir
• 📢 کانال روبیکا: https://rubika.ir/rava20ir
• 📢 کانال تلگرام: https://t.me/RAVA2020
• 🎥 کانال آموزشی آپارات: https://www.aparat.com/amoozeh20
• ✍️ وبلاگ: http://abazizi.parsiblog.com

قانون ۱۰-۱۰-۱۰ چیست و چرا اینقدر مؤثر است؟

راهنمای جامع از بین بردن انگیزه کارکنان!

روش های پژوهش کیفی | راهنمای جامع و تخصصی

پرسشنامه رفتارهای توانمندسازی رهبری آرنولد و همکاران (2000)

پرسشنامه آمادگی به اعتیاد اهواز (IAPS) یوسف زرگر و همکاران (1387)